Biologia - Matura Czerwiec 2026, Poziom rozszerzony (Formuła 2023) - Zadanie 7.
Pełzakowica to choroba wywoływana przez jednokomórkowego pasożyta – pełzaka czerwonki (Entamoeba histolytica). Do zarażenia dochodzi najczęściej drogą pokarmową: przez ręce, przez wodę lub przez pokarm – zanieczyszczone cystami pasożytów pochodzącymi z kału człowieka zarażonego tym pasożytem. Ostra pełzakowica jest chorobą zagrażającą życiu, ale u zarażonych osób nie zawsze rozwijają się objawy choroby. Decydują o tym przede wszystkim sprawność układu odpornościowego i ogólny stan zdrowia człowieka.
W cyklu życiowym pełzaka czerwonki występują dwie formy:
- trofozoit – postać wegetatywna, która aktywnie się przemieszcza oraz wytwarza enzymy proteolityczne i enterotoksyny, powodujące obumieranie komórek gospodarza
- cysta – postać przetrwalnikowa, odporna na warunki środowiska.
Do układu pokarmowego człowieka dostają się cysty, z których zostają uwolnione trofozoity w dolnym odcinku jelita cienkiego lub w górnym odcinku jelita grubego. Trofozoity są bardzo ruchliwe i szybko rozmnażają się przez podziały. W ostrych postaciach pełzakowicy trofozoity mogą wnikać do błony podśluzowej jelita i wraz z krwią dostać się do wątroby lub do innych narządów, gdzie pochłaniają krwinki czerwone i uszkadzają ściany naczyń włosowatych. Trofozoity mogą przekształcić się w cysty i wówczas są wydalane z kałem do środowiska zewnętrznego.
Poniżej przedstawiono budowę trofozoitu pełzaka czerwonki.
N. Guillén, Pathogenicity and Virulence of Entamoeba histolytica, the Agent of Amoebiasis, „Virulence” 14(1), 2023;
J Hempel-Zawitkowska (red.), Zoologia dla uczelni rolniczych, Warszawa 1995;
www.cdc.gov/dpdx/amebiasis/index.html Fotografia: Dr. M. Melvin i Dr. Greene;
CDC: Centers for Disease Control and Prevention, Atlanta USA.
7.1. (0–1)
Rozstrzygnij, czy pełzak czerwonki to bakteria, czy – protist. Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnięcie:
Uzasadnienie:
7.2. (0–1)
Określ funkcję, jaką pełni pseudopodium u pełzaka czerwonki.
7.3. (0–1)
Uzasadnij, dlaczego połknięcie pełzaka czerwonki w formie trofozoitu zazwyczaj nie prowadzi do rozwoju choroby.
7.4. (0–1)
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Trofozoity dostają się wraz z krwią z jelita do wątroby człowieka
- tętnicą wątrobową.
- żyłą wątrobową.
- żyłą wrotną.
- żyłą główną dolną.
7.5. (0–1)
Które działanie stanowi profilaktykę pełzakowicy? Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
- jedzenie sałatek bogatych w surowe warzywa lub owoce
- gotowanie lub pieczenie potraw przed ich spożyciem
- przyjmowanie antybiotyków
- noszenie maseczek ochronnych na nos i usta
Rozwiązanie
7.1. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie, że pełzak czerwonki to protist, wraz z poprawnym uzasadnieniem.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozstrzygnięcie
protist
Przykładowe uzasadnienia
- Ma jądro komórkowe.
- Wytwarza wodniczki pokarmowe.
- Porusza się za pomocą pseudopodiów.
- Ma ekto- i endoplazmę.
- Jest pokryty pellikulą.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi: „Nie ma ściany komórkowej”.
7.2. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – podanie poprawnego przykładu funkcji pseudopodium pełzaka czerwonki.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- lokomotoryczna / umożliwia ruch pełzakowaty
- pokarmowa / umożliwia pobieranie pokarmu na drodze fagocytozy
- czuciowa / odbiór bodźców czuciowych / lokalizacja ofiary
7.3. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne uzasadnienie, odnoszące się do niszczenia form troficznych w żołądku.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- Pełzaki czerwonki w formie troficznej są trawione przez enzymy zawarte w soku żołądkowym.
- Formy troficzne są nieodporne na warunki panujące w żołądku.
7.4. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – odpowiedź poprawna.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
C
7.5. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – odpowiedź poprawna.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
B
