Biologia - Matura Maj 2025, Poziom rozszerzony (Formuła 2023) - Zadanie 5.
W Polsce występuje kilka gatunków raków, w tym – rak szlachetny i rak pręgowaty. Na poniższych rysunkach przedstawiono raka szlachetnego i raka pręgowatego.
Rak szlachetny (Astacus astacus) występuje jedynie w rzekach i w jeziorach o czystej, dobrze natlenionej wodzie. Rak szlachetny dojrzewa płciowo w trzecim roku życia. Samica składa od 60 do 200 jaj. Osobniki tego gatunku żyją nawet 20 lat, w pierwszym roku życia kilkakrotnie linieją, a w następnych latach linieją już z mniejszą częstością. Po pięciu latach linienie zachodzi tylko raz do roku.
Rak pręgowaty (Faxonius limosus), sprowadzony z Ameryki Północnej do Polski pod koniec XIX wieku, występuje powszechnie, nawet w silnie zeutrofizowanych i zanieczyszczonych wodach. Osobniki tego gatunku dojrzewają płciowo w drugim roku życia, a samice składają do 400 jaj. Młode osobniki linieją 4–5 razy w roku, a u osobników dorosłych dochodzi do linienia 1–2 razy w roku.
K.A. Crandall i S. De Grave, An Updated Classification of the Freshwater Crayfishes (Decapoda: Astacidea) of the World, with a Complete Species List, „Journal of Crustacean Biology” 37(5), 2017.
5.1. (0–1)
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące raków są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
| 1. | W budowie ciała raków wyróżnia się dwie tagmy: głowotułów i odwłok. | P | F |
| 2. | Układ krwionośny raków jest otwarty, a serce leży po brzusznej stronie ciała. | P | F |
5.2. (0–1)
Podaj nazwę polisacharydu będącego głównym składnikiem pancerza okrywającego ciało raków.
5.3. (0–1)
Wykaż, że w trakcie życia raków musi dochodzić do ich linienia.
5.4. (0–1)
Rozstrzygnij, czy obydwa opisane powyżej gatunki raków – rak szlachetny i rak pręgowaty – mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe (bioindykatory) czystości wód. Odpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu uwzględnij środowisko życia obydwu gatunków.
Rozstrzygnięcie:
Uzasadnienie:
5.5. (0–1)
Rozstrzygnij, czy przedstawione gatunki raków są klasyfikowane w jednym, czy – w dwóch rodzajach. Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnięcie:
Uzasadnienie:
Rozwiązanie
5.1. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
1. – P, 2. – F.
5.2. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – za podanie poprawnej nazwy polisacharydu.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- chityna
- polimer N-acetyloglukozaminy
5.3. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – za poprawne wykazanie, że raki muszą linieć w trakcie życia, uwzględniające
ograniczenie – przez oskórek – wzrostu lub rozmnażania się.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- Linienie, czyli zrzucanie zewnętrznej, nierozciągliwej części powłoki ciała, jest konieczne, aby osobnik mógł zwiększyć wymiary ciała.
- Pancerz raków ogranicza wzrost osobnika, a ponieważ w początkowym okresie życia raki rosną najszybciej, to często przechodzą linienie.
- W trakcie życia raków musi dochodzić do linienia, ponieważ pancerz sam w sobie nie rośnie, a tym samym ogranicza dalszy wzrost.
- Dzięki zrzuceniu chitynowego pancerza możliwy jest wzrost skokowy.
- Dorosłe raki linieją raz w roku na jesieni, co umożliwia im wtedy rozmnażanie się.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi, z których wynika, że linienie zachodzi w wyniku wzrostu, np.
„Nierozciągliwy pancerz podczas wzrostu staje się za mały, dlatego konieczne jest linienie”.
5.4. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – za rozstrzygnięcie, że obydwa gatunki nie mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe,
wraz z poprawnym uzasadnieniem, odnoszącym się do środowiska życia raka
szlachetnego i raka pręgowatego pod względem czystości wód.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozstrzygnięcie: Nie mogą / Tylko rak szlachetny może być bioindykatorem.
Przykładowe uzasadnienia
- Środowiskiem życia raka szlachetnego są tylko wody czyste. Rak pręgowaty żyje zarówno w wodach czystych, jak i w zanieczyszczonych.
- Rak szlachetny ma wąski zakres tolerancji i zamieszkuje tylko bardzo czyste wody, a rak pręgowaty ma szeroki zakres tolerancji względem zawartości zanieczyszczeń w środowisku wodnym.
- Raki szlachetne nie występują w wodach zanieczyszczonych i wskazują na czystą wodę. Raki pręgowate występują w wodach o różnej jakości – zarówno w tych czystych, jak i w zanieczyszczonych. Dlatego ich obecność w zbiorniku wodnym nie wskazuje, jaki jest stan tych wód pod względem zanieczyszczenia.
- Tylko pierwszy występuje tylko w czystych wodach, a ten drugi ma szeroki zakres tolerancji na jakość wody.
- Ponieważ rak szlachetny jest stenobiontem w odniesieniu do czystości wody, a pręgowaty – eurybiontem.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi, w których opis nie jest przyporządkowany do odpowiedniego
gatunku, np. „Te gatunki raków się różnią – występują albo tylko w wodach czystych, albo we
wszystkich klasach czystości wód”.
5.5. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – za rozstrzygnięcie, że rak szlachetny i rak pręgowaty są klasyfikowane w dwóch
rodzajach, wraz z poprawnym uzasadnieniem, uwzględniającym różne nazwy
rodzajowe tych raków (po łacinie).
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozstrzygnięcie: W dwóch
Przykładowe uzasadnienia
- Ich nazwy rodzajowe się różnią.
- Ich nazwy rodzajowe w języku łacińskim są różne.
- Mają odmienne pierwsze człony nazw łacińskich.
- Rak szlachetny należy do rodzaju Astacus, a rak pręgowaty – do rodzaju Faxonius.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do epitetów gatunkowych raków, ponieważ nie
świadczą one o klasyfikacji do tego samego lub innego rodzaju.
