Biologia - Matura Maj 2025, Poziom rozszerzony (Formuła 2015) - Zadanie 17.
Płaskogłów ciemnogłowy (Platycephalus fuscus) jest ciepłolubną rybą żyjącą w zatokach, przybrzeżnych jeziorach i estuariach na wschodnim wybrzeżu Australii. Jego ciało jest mocno spłaszczone grzbietobrzusznie. Oczy są osadzone na czubku spłaszczonej głowy. Ta ryba potrafi zmieniać ubarwienie ciała, przez co dopasowuje się do otoczenia. Ukrywa się w piasku i czeka na ofiarę – poluje na mniejsze ryby oraz krewetki.
Naukowcy zbadali zależność aktywności tej ryby od temperatury otoczenia w warunkach naturalnych. W tym celu wypuszczono ryby tego gatunku do rzeki Georges, 12 km w górę od jej ujścia. W rzece mierzono temperaturę wody. Ryby były wyposażone w odpowiednie nadajniki z czujnikami, dzięki którym można było określić przyśpieszenie poruszającej się ryby. Dane zbierano przez 18 miesięcy.
Na fotografii A przedstawiono płaskogłowa ciemnogłowego w jego naturalnym środowisku, a na wykresie B – wyniki opisanego badania. Koła na wykresie B reprezentują surowe wyniki pomiarów, a krzywa jest modelem dopasowanym do tych pomiarów, przedstawiającym zależność między temperaturą wody a przyśpieszeniem ryby.
Fotografia: R. Ling.
17.1. (0–1)
Podaj wartość optimum temperaturowego wody dla aktywności płaskogłowa ciemnogłowego.
17.2. (0–1)
Rozstrzygnij, czy podnoszenie się temperatury wody w zbiornikach może stanowić zagrożenie dla płaskogłowa ciemnogłowego. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do przedstawionych wyników badań.
Rozstrzygnięcie:
Uzasadnienie:
17.3. (0–2)
Wypisz z tekstu dwie cechy płaskogłowa ciemnogłowego stanowiące adaptację do drapieżnictwa i przedstaw, na czym polega każda z tych adaptacji.
Rozwiązanie
17.1. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – za podanie wartości optimum temperatury wody dla aktywności płaskogłowa
ciemnogłowego równego w przybliżeniu 23 °C lub określenie przedziału temperatur,
w którym leży to optimum: powyżej 20 °C i poniżej 25 °C lub węższego, ale
skoncentrowanego wokół wartości 23 °C.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- około 23 °C
- 23 °C
- 20 °C < optimum < 25 °C
- optimum ∈ (20 °C; 25 °C)
- 22 °C–24 °C
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi bez podania jednostki temperatury.
17.2. (0–1)
Zasady oceniania
1 pkt – za rozstrzygnięcie, że podniesienie się średniej temperatury wody może stanowić
zagrożenie dla płaskogłowa ciemnogłowego, wraz z poprawnym uzasadnieniem,
odnoszącym się do spadku aktywności ryby po przekroczeniu optimum
temperaturowego.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozstrzygnięcie: Tak / Jest to zagrożeniem.
Przykładowe uzasadnienia
- Ryba w temperaturze powyżej 25 °C ma wyraźnie obniżoną aktywność.
- Ryba w wysokiej temperaturze osiąga bardzo niskie przyśpieszenia, co przekłada się na spadek liczby upolowanych ofiar.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do śmierci płaskogłowa w wyniku szoku
termicznego w temperaturze ≥ 27 °C, ponieważ z przedstawionych danych wynika jedynie
spadek aktywności ryby w temperaturze 27 °C.
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zmniejszonej dostępności pokarmu
w wysokiej temperaturze, np. „Rozstrzygnięcie: tak. Uzasadnienie: Spadek liczebności
krewetek, które są zmiennocieplne i giną w wysokiej temperaturze”, ponieważ uzasadnienie
nie odnosi się do przedstawionych wyników badań.
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do wnioskowania opartego na obserwacji
zachowania ryby w temperaturze większej lub równej 27 °C, np. „Rozstrzygnięcie: tak.
Uzasadnienie: Powyżej 27 stopni C obserwowano brak aktywności ryby”, ponieważ takich
obserwacji nie przeprowadzono, a jedynie w modelu dopasowanym do uzyskanych danych
przewidziano brak aktywności ryby powyżej 27 °C.
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do wnioskowania opartego na braku obserwacji
zachowania ryby w temperaturze większej lub równej 27 °C, np. „Rozstrzygnięcie: Może.
Uzasadnienie: Ponieważ od temperatury 27 stopni C wzwyż nie zaobserwowano aktywności
ryby, a więc nie jest w stanie polować”, ponieważ pomiary były prowadzone w środowisku
naturalnym i brak pomiarów powyżej 27 °C wynika z ograniczeń klimatycznych, a nie
przesądza o braku aktywności w takiej temperaturze.
17.3. (0–2)
Zasady oceniania
2 pkt – za poprawne wskazanie dwóch cech ryby stanowiących adaptację do drapieżnictwa
wraz z przedstawieniem, na czym polega każda z nich.
1 pkt – za poprawne wskazanie jednej cechy ryby stanowiącej adaptację do drapieżnictwa
wraz z przedstawieniem, na czym ono polega.
0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
- Silne spłaszczenie grzbietobrzuszne sprawia, że ryba jest trudniej zauważalna (przez ofiary).
- Zakopywanie się w piasku umożliwia rybie ataki z ukrycia.
- Wykształcona zdolność zmiany ubarwienia ciała przez rybę umożliwia jej upodobnienie się do tła, co stanowi doskonały kamuflaż.
- Osadzenie oczu na czubku spłaszczonej głowy ułatwia obserwację ofiary, gdy drapieżnik jest zagrzebany w piasku.
- Zdolność do dużych przyśpieszeń sprawia, że dopadnięcie ofiary staje się łatwiejsze.
- Ryba jest w stanie funkcjonować w bezruchu, czekając na ofiarę, żeby następnie zaatakować ją z zaskoczenia.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, odnoszących się jedynie do ułatwienia polowania
bez określenia, na czym to ułatwienie polega, np. „Spłaszczone ciało umożliwia rybie
łatwiejsze upolowanie ofiary”.
