Olimpiada Biologiczna 2025-2028 – co nowego?
W związku ze zmianami w regulaminie Olimpiady Biologicznej na lata 2025-2028 przygotowałem niniejszy artykuł, który ma na celu wyłuszczenie wprowadzonych zmian oraz krótkie przypomnienie podstawowych zasad przebiegu olimpiady.
Aktualnie uchwalony regulamin obowiązuje na 3 kolejne edycje olimpiady: 2025/2026, 2026/2027 i 2027/2028. Na początek przedstawię główne zmiany jakie zaszły w stosunku do poprzednich regulacji, a następnie przybliżę główne punkty regulaminu i przebieg olimpiady na poszczególnych etapach celem jego zarysowania dla osób, które jeszcze go nie znają.
Najważniejsze zmiany
Zmiany ogólne
- Dodano część praktyczną na etapie zawodów II stopnia (okręgowych): "część zadań może się odnosić do realnych obiektów biologicznych lub ich modeli, np. gałązek roślin, preparatów mikroskopowych, wydruków trójwymiarowych itp., oraz wymagać przeprowadzenia ich obserwacji lub doświadczeń z ich użyciem."
- Usunięto możliwość zgłaszania odwołań dotyczących treści zadań, pozostawiając możliwość złożenia odwołania od przyznanej liczby punktów w przypadku podejrzenia pomyłki w ocenianiu wg. przyjętego klucza. Przyjęto natomiast inny mechanizm weryfikacji merytorycznej zadań polegający na analizie statystycznej rozwiązań uczestników na danym etapie zawodów i w przypadku wykrycia zadania niespełniającego swojej funkcji weryfikującej (np. zbyt dużo odpowiedzi nieprawidłowych na skutek błędu merytorycznego lub niejednoznaczności treści zadania), zadanie może zostać wycofane przez struktury organizacyjne Olimpiady. Procedura ta odbywa się wewnętrznie, bez udziału sprawczego i decyzyjnego uczestników Olimpiady i ich nauczycieli, jednak na etapie centralnym wyniki analizy i podjęte decyzje, wraz z ich argumentacją, mają być przedstawiane na konferencji dla uczestników i nauczycieli.
- Możliwa jest pewna zmiana struktury egzaminu pisemnego na etapie centralnym. Dotychczas zapis w regulaminie sugerował, że egzamin pisemny na etapie centralnym ma składać się w większości lub całości z zadań zamkniętych. Aktualnie strukturę egzaminu pisemnego ujęto jako składającą się z zadań otwartych o krótkiej odpowiedzi oraz z zadań zamkniętych - nie zaznaczono, aby zadania zamknięte miały stanowić większość, stąd potencjalna możliwość zwiększenia udziału zadań otwartych na tym etapie w stosunku do poprzednich lat.
- Usunięto możliwość udziału nauczycieli – opiekunów uczniów – w charakterze obserwatorów podczas części praktycznej etapu centralnego.
Zmiany dotyczące prac badawczych
- Na etapie zgłaszania tematu pracy należy załączyć również jej krótki opis (szczegóły niżej)
- Recenzji indywidualnej pracy badawczej dokonuje co najmniej jeden recenzent zamiast dotychczasowych dwóch. Nie zmienia się jednak dalsza procedura dokonywania dodatkowej, komisyjnej oceny holistycznej pracy przez panel recenzentów. W efekcie możemy otrzymać dwie recenzje (indywidualną i holistyczną) zamiast dotychczasowych trzech (dwóch indywidualnych i jednej holistycznej).
- Zgodnie regulaminem niedozwolone jest wykonywanie prac opierających się na cudzych badaniach bez własnego wkładu badawczego. Aktualnie jednak doprecyzowano, że dozwolone są natomiast prace, które poddają analizie dane pochodzące z publicznych repozytoriów (np. GenBank, Phytozome, InterPro, BIOTER, GBIF, BDL, GIOŚ itd.) pod warunkiem, że taka analiza rozwiązuje nowy problem badawczy (nie stanowi wyłącznie przeglądu lub odzwierciedlenia dotychczasowego stanu wiedzy).
- W ramach doprecyzowania zakazu wykorzystania materiałów pochodzących od zwierząt kręgowych stwierdzono, że dopuszcza się jednak użycie produktów pochodzenia zwierzęcego dostępnych w legalnym obrocie handlowym, takich jak mleko i jego przetwory, z wyłączeniem mięsa oraz jego przetworów.
- Doprecyzowano zakaz wykorzystywania w doświadczeniach substancji niebezpiecznych, trujących lub zagrażających środowisku, wyłączając z tego zakazu substancje dopuszczone do obrotu dla konsumentów nie będących profesjonalistami. Zaznaczono również, że doświadczenia z użyciem tego typu substancji powinny być wykonywane wyłącznie w pracowni szkolnej pod nadzorem nauczyciela.
- Wyklucza się prace o charakterze czysto inwentaryzacyjnym – badania muszą prowadzić do wypracowania uogólnień dzięki wykryciu korelacji pomiędzy zjawiskami, nie wystarczy opisanie składu gatunkowego danego stanowiska.
- Usunięto zapis o limicie 1000 wyrazów, tekst powinien być po prostu zwięzły i mieścić się na 3 stronach A4, przy zachowaniu dotychczasowych zaleceń co do jego formatowania.
- Dodatkowo podkreślono konieczność stosowania podpisów do ilustracji, objaśniających ich treść.
- Doprecyzowano zapis dotyczący spisu literatury o poniższe zalecenie: "Każda pozycja powinna być opisana w sposób umożliwiający jednoznaczną identyfikację źródła (np. zawierać nazwiska autorów, tytuł, rok wydania, tytuł czasopisma lub książki, a w przypadku źródeł internetowych – także adres URL lub DOI)." - zmiana o znaczeniu czysto formalnym, wymaganie to jest oczywiste w przypadku podawania literatury.
Zasady ogólne
Uczestnikiem olimpiady może zostać każdy uczeń czteroletniego liceum ogólnokształcącego, pięcioletniego technikum, branżowej szkoły I stopnia i branżowej szkoły II stopnia. Co ciekawe uczestnikami Olimpiady mogą być również uczniowie szkół podstawowych, w szczególności realizujący indywidualny program lub tok nauki, rekomendowani przez szkołę.
Na eliminacje olimpiady składa się przygotowanie pracy badawczej, etap szkolny mający charakter egzaminu pisemnego, etap okręgowy złożony z testu i części praktycznej oraz etap centralny złożony z części praktycznej, egzaminu pisemnego oraz obrony pracy. Charakter poszczególnych etapów przybliżę poniżej.
Prace badawcze
Praca badawcza jest chyba najbardziej pracochłonnym elementem eliminacji. Polega na przeprowadzeniu i opracowaniu własnych badań. O tym jak do tego podejść pisałem już w poprzednich artykułach: Jak napisać pracę badawczą na Olimpiadę Biologiczną? i O pracy badawczej jeszcze dwa słowa.... Gorąco polecam również zapoznanie się z artykułem dotyczącym przygotowania pracy przygotowanym przez Komisję Główną Olimpiady Biologicznej, który znajdziecie w informatorach na stronie olimpiady: www.olimpbiol.pl/glowna/uczen/uczen-informatory/. Na niniejszej stronie natomiast co jakiś czas publikuję prace badawcze uczestników olimpiady, czasem również z recenzjami wykonanymi przeze mnie lub od Komisji Olimpiady. Mogą one być pomocne dla zapoznania się z charakterem prac badawczych oraz ich sposobu oceniania. Publikacje te znaleźć można w dziale Prace badawcze.
Od edycji 2025/2026 Olimpiady, już na etapie zgłaszania tematu pracy badawczej należy załączyć jej krótki opis. Ma to na celu zweryfikowanie, czy podejmowane badania będą zgodne z regulaminem Olimpiady, jak również pozwoli na ocenę, czy autor zaplanował kluczowe elementy pozwalające na ocenę jego pracy. Warto zauważyć, że planowanie całej pracy i sposobu jej wykonania powinno być wykonane koniecznie już na etapie ustalania jej tematu. W innym wypadku może okazać się, że nie jesteśmy w stanie, przy posiadanych zasobach i umiejętnościach, wykonać odpowiednich badań pozwalających na konkretne opisanie tematu badania.
Opis pracy badawczej załączony do jej tematu nie powinien być dłuższy niż 1000 znaków. Poniżej przedstawiam elementy, z jakich opis taki powinien się składać (zgodnie z informacjami przedstawionymi na stronie Olimpiady):
- cel badań: zwięzły opis uwzględniający realny problem badawczy
- hipoteza: zwięzła (najlepiej jednozdaniowa) testowana hipoteza badawcza
- metodologia: ogólny zarys planowanej metodologii, w tym liczby powtórzeń/kontroli oraz kluczowych parametrów, które będą analizowane
- spodziewane wyniki: krótki opis spodziewanych wyników w kontekście postawionej hipotezy badawczej
Jako pomoc w pisaniu zwięzłych i treściwych prac badawczych komitet olimpiady polecał dotychczas lekturę następującej pozycji książkowej:
- Przewodnik do pisania i prezentowania przyrodniczych prac naukowych, J. Wejner, wyd. PWN
Autor powyższej publikacji zwraca szczególną uwagę na zwięzłość tekstu i precyzyjne ujęcie zagadnień, podając liczne przykłady skrócenia tekstu.
Poniżej przedstawiam skrócony harmonogram podstawowych etapów tworzenia i oceny pracy badawczej:
- 1 - 30 września – czas na określenie i zgłoszenie tematu pracy badawczej wraz z krótkim opisem (najlepiej razem z tematem określić dla siebie cały plan badania, aby nie okazało się, że temat nie pasuje do wykonanych badań).
- Minimum na 1 dzień przed etapem szkolnym – czas na poprawę tematu jeżeli okazał się niezgodny z regulaminem.
- Od ogłoszenia wyników etapu szkolnego do ok. drugiego tygodnia stycznia – czas na wykonanie oraz przesłanie pracy badawczej (badania można wykonać też wcześniej, np. na wakacjach).
- Minimum 1-2 dni w drugiej połowie stycznia na ewentualne poprawki formalne pracy jeżeli komisja zgłosi zastrzeżenia (np. zły format pracy).
- Jeżeli dostaliśmy się do etapu centralnego, w kwietniu, co najmniej na tydzień przed, przed tymże etapem komisja udostępnia recenzje pracy uczestnikowi. Od recenzji nie ma formalnego odwołania, gdyż mamy prawo do obrony przed komisją na etapie centralnym.
Warto pamiętać, że uczestnik ma prawo zgłosić się w sprawie konsultacji do właściwego Komitetu Okręgowego w razie wątpliwości co do zgodności tematyki pracy badawczej z regulaminem Olimpiady. Każdorazowy udział w eliminacjach Olimpiady wiąże się z koniecznością wykonania nowej pracy badawczej – nie można dwukrotnie startować zgłaszając tę samą pracę.
Etap szkolny i okręgowy
Pierwsze dwa etapy eliminacji bazują na rozwiązaniu egzaminu pisemnego. Od edycji 2025/2026 na etapie okręgowym dodatkowo pojawia się część praktyczna. Zadania na tych etapach mieszczą się w ramach aktualnej podstawy programowej. Na etapie szkolnym uzyskanie 80% punktów ma odpowiadać uzyskaniu oceny bardzo dobrej, natomiast na etapie okręgowym poziom trudności rośnie tak, aby 80% z testu odpowiadało ocenie celującej.
Etap szkolny odbywa się zwykle w drugą sobotę października, natomiast etap okręgowy zwykle w sobotę w drugiej połowie stycznia. Szczegółowy harmonogram Olimpiady dostępny jest na stronie Olimpiady, jak również został przeze mnie zamieszczony w tabeli w dalszej części artykułu.
W regulaminie olimpiady nie zostało określone z ilu pytań powinny składać się egzaminy pisemne. Na etapie szkolnym i okręgowym możemy spodziewać się pytań o charakterze analizy tekstu, wykresu lub schematu, planowania doświadczeń i wnioskowania na podstawie uzyskanych wyników, rozwiązywania problemów na podstawie posiadanej wiedzy itp. Większość lub całość zadań stanowią zadania zamknięte.
Dodatkowo od roku 2025/2026 na etapie okręgowym pojawia się część praktyczna. Zgodnie z regulaminem ma to polegać na tym, że część zadań może się odnosić do realnych obiektów biologicznych lub ich modeli, np. gałązek roślin, preparatów mikroskopowych, wydruków trójwymiarowych itp., oraz wymagać przeprowadzenia ich obserwacji lub doświadczeń z ich użyciem.
Testy z poprzednich edycji olimpiady dostępne są pod adresem www.olimpbiol.pl/glowna/uczen/uczen-zadania/.
Wyniki etapu szkolnego ogłaszane są w drugiej połowie listopada. Do etapu okręgowego dostaje się 50% uczestników z najwyższymi wynikami, nie więcej jednak niż 600 osób (+ ewentualne osoby z identycznym wynikiem co osoba na 600 miejscu). Do etapu centralnego dostaje się natomiast około 70 uczestników etapu okręgowego.
Etap centralny
Są to zwykle dwudniowe zawody składające się z części praktycznej, pisemnej i ustnej. Zakres wymaganej wiedzy na tym etapie wykracza poza ramy podstawy programowej. Pierwszego dnia odbywa się część praktyczna złożona pracowni, w których uczestnicy mają wykonać pewne praktyczne zadania takie jak sekcja bezkręgowca lub ryby, wykonanie obliczeń statystycznych lub doświadczeń z wykorzystaniem sprzętu laboratoryjnego. W ramach pracowni sprawdzane są umiejętności z następujących dziedzin:
- zoologia,
- botanika,
- mykologia,
- mikrobiologia z wirusologią,
- biologia molekularna,
- biochemia,
- ewolucjonizm,
- filogenetyka,
- bioinformatyka,
- metodologia badań naukowych ze statystyką
Bardziej szczegółowy opis wymaganych na tym etapie umiejętności dostępny jest w regulaminie olimpiady (załącznik nr 1 do regulaminu), zaś zadania z poprzednich edycji olimpiady dostępne są wraz z testami pod wskazanym wyżej adresem. Na stronie olimpiady, w sekcji Informatory, dostępne są również materiały pomocne w przygotowaniu się do tej części eliminacji.
Drugiego dnia odbywa się część pisemna oraz ustna. Regulamin określa jedynie, że zakres informacji wymaganych na teście wykracza poza ramy programowe zaś jego struktura zakłada obecność zadań otwartych o krótkiej odpowiedzi oraz zadań zamkniętych. Testy z poprzednich edycji dostępne są również na stronie olimpiady pod wskazanym wcześniej adresem. Część ustna polega natomiast na obronie pracy sprowadzającej się do rozmowy z komisją na temat przeprowadzonych badań. W tej części możemy również odnieść się do uwag jakie otrzymaliśmy w recenzji pracy oraz możemy przedstawić ewentualne dodatkowe materiały zebrane w trakcie prowadzenia badań, jak np. zielnik, dokumentacja fotograficzna czy materiały i metody wyodrębnione w ramach załącznika.
Finalistą zostaje każdy uczestnik etapu centralnego, który uzyskał co najmniej 50% punktów ze wszystkich 3 części tego etapu, zaś tytuł laureata uzyskuje 25 finalistów z najwyższymi wynikami. Laureatów dzieli się na 3 stopnie i tak laureaci I stopnia to 5 najlepszych uczestników, laureaci II stopnia to finaliści z miejsc 6-15, laureaci III stopnia to finaliści z miejsc 16-25.
Uzyskanie tytułu finalisty lub laureata pozwala na uzyskanie wyniku 100% z matury rozszerzonej z biologii bez konieczności podchodzenia do egzaminu maturalnego z tego przedmiotu. Ponadto daje dodatkowe przywileje podczas rekrutacji na studia, określane indywidualnie przez senaty uczelni.
Harmonogram
W tabeli przedstawiam szczegółowy harmonogram organizacji Olimpiady Biologicznej w roku 2025/2026.
Literatura
Aktualnie z regulaminu Olimpiady usunięto sekcję dotyczącą pomocnej literatury, jednak poniżej podaję listę przedstawioną w poprzednim regulaminie. Być może stosowna lista pojawi się w późniejszym terminie na stronie Olimpiady. Poniższe pozycje mogą być pomocne w przygotowaniach, jednak nie jest to lista bezwzględnie wymaganych lektur.
Podręczniki biologii ogólnej:
- Biologia, E.P. Solomon, R.L. Berg, D.W. Martin, wyd. Multico
- Biologia, N.A. Campbell, J.B. Reece, wyd. REBIS
- Biologia, Jedność i różnorodność, Wydawnictwo Szkolne PWN, wyd. PWN
- Podręczniki do biologii zgodne z obowiązującą podstawą programową
Podręczniki i monografie specjalistyczne:
- Seria Krótkie wykłady, wyd. PWN
- Botanika t.1 i 2, A. i J. Szweykowscy, wyd. PWN
- Podstawy biologii komórki t. 1 i 2, B. Alberts (red.), wyd. PWN
- Genomy, T. Brown, wyd. PWN
- Biochemia, J.M. Berg, L. Stryer, wyd. PWN
- Fizjologia roślin, J. Kopcewicz, S. Lewak, wyd. PWN
- Fizjologia zwierząt, K.Schmidt-Nielsen, wyd. PWN
- Fizjologia człowieka w zarysie, W.Z. Traczyk, wyd. Lekarskie PZWL
- Ewolucja, D. Futuyma, wyd. Wydawnictwa UW
- Życie i ewolucja biosfery, J. Weiner, wyd. PWN
- Dzieje życia na Ziemi (wydanie III), J. Dzik, wyd. PWN
- Anatomia i histogeneza roślin naczyniowych, Z. Hejnowicz, wyd. PWN
- Podstawy biotechnologii, C. Ratledge, B. Kristiansen, wyd. PWN
- Podstawy biologii molekularnej, L.A. Allison, wyd. Wydawnictwa UW
- Zarys parazytologii ogólnej, K. Niewiadomska, T. Pojmańska, B. Machnicka, A. Czubaj, wyd. PWN
- Ekologia molekularna, J.R. Freeland, wyd. PWN
- Genetyka zwierząt, K.M. Charon, M. Świtoński, wyd. PWN
- Genetyka molekularna, P. Węgleński, wyd. PWN
- Biologia molekularna w medycynie, elementy genetyki klinicznej, J. Bal, wyd. PWN
- Cytobiochemia, Biochemia niektórych struktur komórkowych, L. Kłyszejko-Stefanowicz, wyd. PWN
- Biologiczne mechanizmy zachowania się ludzi i zwierząt, B. Sadowski, wyd. PWN
- Ekologia, eksperymentalna analiza rozmieszczenia i liczebności, C.J. Krebs, wyd. PWN
- Ekologia roślin, bioróżnorodność, ochrona przyrody i ochrona środowiska, K. Falińska, wyd. PWN
- Podstawy biologii roślin, J. Kopcewicz, wyd. PWN
- Biologiczne podstawy ochrony przyrody, A.S. Pullin, wyd. PWN
- Ekologia ewolucyjna, A. Łomnicki, wyd. PWN
- Biologia systemów, strategia działania organizmu żywego, L. Konieczny, I. Roterman, P. Spólnik, wyd. PWN
- Mikrobiologia. Różnorodność, chorobotwórczość i środowisko, A.A. Salyers, D.D. Whitt, wyd. PWN
- Podstawy wirusologii molekularnej, A. Piekarowicz, wyd. PWN
- Immunologia, podstawowe zagadnienia i aktualności, W. Lasek, wyd. PWN
- Immunologia, J. Gołąb, M. Jakóbisiak, W. Lasek, T. Stokłosa, wyd. PWN
- Immunologia, D. Male, J. Brostoff, D. B. Roth., I. Roitt, wyd. Urban & Partner
- Ćwiczenia z biologii rozwoju zwierząt, M. Maleszewski, wyd. Wydawnictwa UW
- Ćwiczenia z biochemii, L. Kłyszejko-Stefanowicz, wyd. PWN
Atlasy i klucze do oznaczania organizmów:
- Dendrologia, W. Seneta, J. Dolatowski, wyd. PWN
- Ptaki w Polsce, A. Kruszewicz, wyd. Multico
- Grzyby, M. Snowarski, wyd. Multico
- Owady Polski, M.W. Kozłowski, wyd. Multico
- Atlas zwierząt chronionych, H. Garbarczyk, M. Garbarczyk, wyd. Multico
- Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, L. Rutkowski, wyd. PWN
- Atlas roślinności lasów, L. Witkowska-Żuk, wyd. Multico
- Seria wydawnicza Flora Polski – wydawnictwo Multico
- Seria wydawnicza Fauna Polski – wydawnictwo Multico
- Seria wydawnicza Przewodnik entomologa – wydawnictwo Multico
- Seria Przewodnik Collinsa: Ptaki, Drzewa – wydawnictwo Multico
- Obserwowanie ptaków, Fotografowanie ptaków – wydawnictwo Multico
Inne:
- Przewodnik do pisania i prezentowania przyrodniczych prac naukowych, J. Wejner, wyd. PWN
- Wprowadzenie do statystyki dla przyrodników, A. Łomnicki, wyd. PWN
- Obliczenia biochemiczne, A. Zgirski, R. Gondko, wyd. PWN
- Podstawy technik mikroskopowych, J.A. Litwin, M. Gajda, wyd. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Zielnik i zielnikoznawstwo, J. Drobnik, wyd. PWN
Wszelkie dodatkowe informacje na temat Olimpiady Biologicznej, wraz z regulaminem i aktualnościami, dostępne są na stronie internetowej jej organizatora:
- Zaloguj się albo zarejestruj aby dodać komentarz
